Członek zarządu a oszustwo w spółce – kiedy wchodzi w grę art. 286 k.k., a kiedy art. 296 k.k.?

W sporach dotyczących zarządzania spółką bardzo często pada hasło: „to było oszustwo” albo „to było działanie na szkodę spółki”. W praktyce karnej to jednak nie są pojęcia zamienne. Czasem rzeczywiście chodzi o klasyczne oszustwo z art. 286 k.k., ale w wielu sprawach bliżej będzie do art. 296 k.k., czyli nadużycia zaufania, a obok odpowiedzialności karnej mogą pojawić się jeszcze roszczenia spółki lub wierzycieli na gruncie k.s.h. W sprawach karnych i gospodarczych prowadzonych w Tarnowie i Krakowie właśnie to rozróżnienie często decyduje o całej strategii procesowej.

Dlaczego nie każde „działanie na szkodę spółki” to od razu oszustwo?

W języku potocznym niemal każdą nieuczciwą albo nieudaną decyzję zarządu określa się jako oszustwo. Z punktu widzenia prawa karnego to za duże uproszczenie. Art. 286 k.k. i art. 296 k.k. chronią różne sytuacje i opierają się na innym mechanizmie odpowiedzialności. Oszustwo z art. 286 § 1 k.k. wymaga wprowadzenia w błąd albo wykorzystania błędu i doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Z kolei art. 296 k.k. dotyczy osoby, która ma obowiązek zajmować się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą podmiotu i przez nadużycie uprawnień albo niedopełnienie obowiązku wyrządza znaczną szkodę majątkową albo stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo jej wyrządzenia.

To rozróżnienie ma ogromne znaczenie praktyczne. Inaczej broni się sprawę, w której zarzuca się zarządowi oszukanie kontrahenta, a inaczej sprawę, w której problemem jest nielojalne albo niegospodarne prowadzenie spraw spółki.

Kiedy członek zarządu może odpowiadać z art. 286 k.k.?

Art. 286 § 1 k.k. nadal pozostaje podstawowym przepisem, gdy zarzut dotyczy klasycznego oszustwa. To może się zdarzyć np. wtedy, gdy członek zarządu:

• składa kontrahentowi świadomie fałszywe zapewnienia
• ukrywa istotne okoliczności dotyczące możliwości wykonania umowy
• pozyskuje pieniądze, towar albo usługę przez stworzenie fałszywego obrazu sytuacji

W takich sprawach kluczowe jest wykazanie zamiaru kierunkowego i tego, że pokrzywdzony rozporządził mieniem właśnie pod wpływem błędu. Sąd Najwyższy podkreśla, że art. 286 k.k. jest przestępstwem umyślnym, kierunkowym i wymaga ustalenia strony podmiotowej, a nie tylko samego niepowodzenia gospodarczego.

Jednocześnie SN pokazywał też, że nie każda próba „przeciągnięcia” zachowania członka zarządu pod art. 286 k.k. jest trafna. W sprawie III KK 331/16 Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że nie można automatycznie przyjmować realizacji art. 286 § 1 k.k. tylko dlatego, że pojawia się spór o zdolność do pełnienia funkcji czy o sposób działania w strukturze spółki.

Czym właściwie jest art. 296 k.k.?

Art. 296 k.k. to przepis o tzw. nadużyciu zaufania. W uproszczeniu chodzi o sytuację, w której osoba odpowiedzialna za cudze sprawy majątkowe albo działalność gospodarczą wykorzystuje swoją pozycję w sposób sprzeczny z obowiązkami i szkodzi podmiotowi, którego sprawy prowadzi. Ustawa wymaga, by sprawca był obowiązany do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą na podstawie ustawy, decyzji właściwego organu albo umowy. Przez nadużycie uprawnień albo niedopełnienie obowiązku musi on wyrządzić znaczną szkodę majątkową; odrębnie penalizowane jest też sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiej szkody.

To właśnie ten przepis najczęściej stoi za potocznym określeniem „działanie na szkodę spółki”, choć warto pamiętać, że kodeks nie używa takiego zwrotu jako nazwy typu czynu. Mówiąc precyzyjnie: nie chodzi o każdą szkodliwą decyzję biznesową, tylko o nadużycie zaufania w warunkach określonych w art. 296 k.k.

Kiedy w spółce bliżej do art. 296 k.k. niż do art. 286 k.k.?

W praktyce art. 296 k.k. będzie częściej punktem wyjścia tam, gdzie szkoda powstaje wewnątrz spółki albo na skutek nielojalnego wykonywania obowiązków wobec spółki, a nie przez klasyczne oszukanie zewnętrznego kontrahenta. Dotyczy to na przykład zarzutów o:

• zawieranie niekorzystnych umów po stronie spółki
• wypłacanie sobie nienależnych świadczeń
• tolerowanie nieuprawnionych transferów majątkowych
• zaniechanie działań, do których zarząd był obowiązany
• podejmowanie działań sprzecznych z interesem majątkowym spółki

W takich sprawach osią analizy jest zwykle nie „błąd pokrzywdzonego”, ale zakres obowiązków członka zarządu, źródło tych obowiązków i związek między ich naruszeniem a szkodą.

To właśnie dlatego art. 296 k.k. bardzo dobrze wpisuje się w sprawy dotyczące zarządu, pełnomocników, dyrektorów finansowych czy innych osób realnie prowadzących sprawy majątkowe spółki. Co więcej, art. 308 k.k. rozszerza odpowiedzialność za przestępstwa z tego rozdziału również na osoby, które zajmują się cudzymi sprawami majątkowymi na podstawie faktycznego wykonywania, a nie tylko formalnego tytułu.

Czy członek zarządu zawsze może być sprawcą z art. 296 k.k.?

Najczęściej tak, ale nie automatycznie i nie w każdej konfiguracji. Art. 296 k.k. wymaga, aby w konkretnym układzie dana osoba była rzeczywiście obowiązana do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą podmiotu. Orzecznictwo SN pokazuje, że właśnie ten element może być osią sporu. W sprawie V KK 414/15 problem koncentrował się m.in. na tym, czy w konkretnym momencie i przy konkretnej czynności na członku zarządu rzeczywiście ciążył obowiązek majątkowy relewantny z punktu widzenia art. 296 k.k.

To ważne praktycznie, bo w sprawach zarządczych bardzo dużo zależy od tego:

• kto miał formalne umocowanie
• kto faktycznie podejmował decyzje
• jaki był podział kompetencji
• i czy dane zachowanie można powiązać z obowiązkiem majątkowym w rozumieniu przepisu

Jakie są postacie art. 296 k.k.?

To przepis bardziej rozbudowany niż art. 286 k.k. W aktualnym brzmieniu:

• § 1 obejmuje wyrządzenie znacznej szkody majątkowej przez nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku
• § 1a penalizuje sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody
• § 2 zaostrza odpowiedzialność, gdy sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej
• § 3 przewiduje surowszą odpowiedzialność przy szkodzie w wielkich rozmiarach
• § 4 obejmuje określone postacie nieumyślne
• a § 5 zawiera własną klauzulę bezkarności przy dobrowolnym naprawieniu szkody w całości przed wszczęciem postępowania karnego

To już samo w sobie pokazuje, że art. 296 k.k. nie jest „przepisem zastępczym” wobec oszustwa, tylko odrębną, rozbudowaną konstrukcją odpowiedzialności.

Gdzie kończy się zła decyzja biznesowa, a zaczyna odpowiedzialność?

To chyba najważniejsze pytanie z punktu widzenia klientów zarządów. Sam fakt, że spółka poniosła stratę, nie oznacza jeszcze automatycznie odpowiedzialności karnej ani cywilnej. Kodeks spółek handlowych w art. 293 § 3 wprost wprowadza mechanizm zbliżony do business judgment rule: członek zarządu nie narusza obowiązku staranności, jeśli działa lojalnie wobec spółki, w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione.

To bardzo ważny punkt obrony. Nie każda błędna decyzja inwestycyjna, kontraktowa czy finansowa jest od razu nadużyciem zaufania z art. 296 k.k. albo podstawą odpowiedzialności z art. 293 k.s.h. Trzeba jeszcze zbadać, czy działanie było nielojalne, sprzeczne z prawem albo umową spółki, rażąco nieostrożne albo podejmowane bez minimalnej podstawy informacyjnej.

Odpowiedzialność wobec spółki – art. 293 k.s.h.

To bardzo ważny obszar „wyjścia” poza sam kodeks karny. Art. 293 § 1 k.s.h. stanowi, że członek zarządu odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy. To odpowiedzialność cywilnoprawna wobec samej spółki, nie karna. Jeżeli spółka sama nie wytoczy powództwa o naprawienie szkody w terminie roku od ujawnienia czynu, odpowiedni mechanizm daje też art. 295 k.s.h., pozwalając co do zasady wspólnikowi wnieść pozew w interesie spółki.

To oznacza, że nawet tam, gdzie nie ma podstaw do art. 286 k.k. ani art. 296 k.k., członek zarządu może nadal ponosić realną odpowiedzialność odszkodowawczą wobec spółki.

Odpowiedzialność wobec wierzycieli – art. 299 k.s.h.

W spółce z o.o. bardzo ważny jest też art. 299 k.s.h. To nie jest odpowiedzialność za „oszustwo”, ale osobisty reżim odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. Przepis przewiduje odpowiedzialność solidarną, a członek zarządu może się od niej uwolnić, jeżeli wykaże m.in., że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo otwarto odpowiednie postępowanie restrukturyzacyjne, że brak takiego działania nie nastąpił z jego winy albo że wierzyciel nie poniósł szkody.

Sąd Najwyższy dodatkowo wyjaśniał, że wierzyciel dochodzący roszczenia z art. 299 § 1 k.s.h. nie musi wykazywać, iż wyczerpał wszystkie możliwe sposoby egzekucji przeciwko spółce; wystarczy wykazanie bezskuteczności egzekucji w sensie wymaganym przez przepis.

Dla praktyki kancelaryjnej to bardzo ważne: czasem klient przychodzi z pozornie „karnym” problemem wokół zarządu, a po analizie okazuje się, że najbardziej realne ryzyko leży właśnie w art. 299 k.s.h.

Co z naprawieniem szkody?

Tu pojawia się bardzo praktyczny element obrony. W art. 296 § 5 k.k. ustawodawca przewidział, że nie podlega karze ten, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę. Dodatkowo art. 307 k.k. pozwala sądowi przy przestępstwach z art. 296 zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia przy dobrowolnym naprawieniu szkody w całości, a przy naprawieniu jej w znacznej części – nadzwyczajnie złagodzić karę.

To oznacza, że w sprawach zarządczych szybkie i realne uporządkowanie szkody może mieć ogromne znaczenie nie tylko cywilne, ale również karne.

Wnioski praktyczne dla spraw zarządów w Tarnowie i Krakowie

W sprawach członków zarządu najczęściej największym błędem jest wrzucenie wszystkiego do jednego worka pod hasłem „oszustwo w spółce”. Tymczasem już na początku warto rozdzielić:

• czy ktoś oszukiwał na zewnątrz kontrahenta lub inwestora
• czy problem dotyczy wewnętrznego naruszenia obowiązków wobec spółki
• czy chodzi głównie o odpowiedzialność odszkodowawczą wobec spółki
• czy o osobistą odpowiedzialność wobec wierzycieli spółki z o.o.

W praktyce spraw karnych i gospodarczych w Tarnowie i Krakowie to właśnie to rozróżnienie zwykle przesądza o wyborze właściwej strategii: obrony, zawiadomienia, pozwu albo negocjacji.

Podsumowanie

Odpowiedzialność członka zarządu nie kończy się na art. 286 k.k. Klasyczne oszustwo będzie aktualne tam, gdzie ktoś doprowadza do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd. Ale gdy problem dotyczy nadużycia pozycji zarządczej, szkody po stronie spółki, nielojalnego wykonywania obowiązków albo bezskutecznej egzekucji wobec spółki, często ważniejsze okażą się odpowiednio art. 296 k.k., art. 293 k.s.h. i art. 299 k.s.h. To właśnie dlatego sprawy zarządów wymagają nie tylko znajomości prawa karnego, ale też dobrej orientacji w odpowiedzialności korporacyjnej i cywilnej.

Potrzebujesz oceny sprawy?

Jeżeli sprawa dotyczy decyzji zarządu, szkody w spółce albo odpowiedzialności wobec wierzycieli, kluczowe jest szybkie ustalenie właściwego reżimu odpowiedzialności. W praktyce to właśnie rozróżnienie między art. 286 k.k., art. 296 k.k. i odpowiedzialnością z k.s.h. najczęściej decyduje o tym, czy potrzebna jest obrona karna, działania korporacyjne czy równoległe roszczenia cywilne.