Oszustwo kredytowe z art. 297 k.k. – czym różni się od klasycznego oszustwa?

W praktyce wiele osób wrzuca do jednego worka każde „wyłudzenie kredytu” i każde oszustwo finansowe. To błąd. Oszustwo kredytowe z art. 297 k.k. nie jest po prostu odmianą klasycznego oszustwa z art. 286 k.k. To odrębna konstrukcja, która chroni rzetelność obrotu finansowego i penalizuje już samo przedłożenie fałszywych lub nierzetelnych dokumentów albo oświadczeń w celu uzyskania określonego finansowania lub innego świadczenia. W praktyce spraw karnych i karnych gospodarczych w Tarnowie i Krakowie właśnie ta różnica ma często kluczowe znaczenie dla obrony i dla oceny ryzyka karnego.

Czym w ogóle jest oszustwo kredytowe?

Art. 297 § 1 k.k. bywa nazywany oszustwem kredytowym, ale to określenie jest trochę uproszczone. Komentarz trafnie pokazuje, że przepis obejmuje znacznie więcej niż sam kredyt bankowy. Mowa tu także o pożyczce pieniężnej, poręczeniu, gwarancji, akredytywie, dotacji, subwencji, podobnym świadczeniu pieniężnym na określony cel gospodarczy, instrumencie płatniczym czy zamówieniu publicznym. Sam komentarz podkreśla, że art. 297 jest też określany jako oszustwo kapitałowe albo przestępstwo karalnej dezinformacji instytucji finansowej.

To ważne już na starcie: mimo potocznej nazwy nie chodzi wyłącznie o klasyczne „wyłudzenie kredytu”.

Dlaczego art. 297 k.k. nie jest tym samym co art. 286 k.k.?

Klasyczne oszustwo z art. 286 § 1 k.k. wymaga doprowadzenia innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Mówiąc prosto: musi pojawić się określony skutek majątkowy po stronie pokrzywdzonego. Art. 297 k.k. działa inaczej. Komentarz wyraźnie wskazuje, że jest to przepis służący kryminalizacji zachowań na przedpolu klasycznego oszustwa i ma charakter formalny. Oznacza to, że dla jego realizacji nie jest konieczne:

• uzyskanie kredytu albo innej formy wsparcia,
• wyrządzenie szkody majątkowej,
• ani osiągnięcie skutku w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

To właśnie odróżnia art. 297 k.k. od art. 286. Norma z art. 297 § 1 nie jest szczególna wobec art. 286 § 1 i nie przewiduje skutku w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem, którego wymaga klasyczne oszustwo.

Co to oznacza w praktyce?

W praktyce oznacza to coś bardzo istotnego: przy art. 297 § 1 k.k. odpowiedzialność może pojawić się już wtedy, gdy ktoś przedkłada fałszywy albo nierzetelny materiał po to, żeby uzyskać finansowanie lub inne świadczenie wymienione w przepisie — nawet jeśli bank, instytucja albo organ nie zdążyły jeszcze nic wypłacić i nawet jeśli nikt realnie nie poniósł szkody.

To z punktu widzenia obrony ogromna różnica. W klasycznym oszustwie można spierać się o sam skutek i o to, czy w ogóle doszło do rozporządzenia mieniem. W art. 297 ten punkt nie jest centralny, bo przestępstwo może być dokonane wcześniej.

Jakie dobra prawne chroni art. 297 k.k.?

Komentarz wyraźnie wskazuje, że art. 297 k.k. chroni:

• prawidłowość funkcjonowania obrotu gospodarczego,
• rzetelność i uczciwość obrotu finansowego,
• instytucje związane ze szczególnym zaufaniem,
• a także interesy majątkowe państwa i innych podmiotów udzielających określonych form finansowania.

To też odróżnia ten przepis od prostego myślenia o „oszustwie przeciwko konkretnej osobie”. W art. 297 chodzi bardziej o bezpieczeństwo i wiarygodność mechanizmów finansowania niż wyłącznie o pojedynczą szkodę.

Dlaczego mówi się, że to przestępstwo „na przedpolu” oszustwa?

To bardzo ważna formuła i warto ją wyjaśnić prostym językiem.

Komentarz podkreśla, że art. 297 służy do kryminalizacji zachowań, które w wielu układach odpowiadałyby jeszcze przygotowaniu albo czasem usiłowaniu klasycznego oszustwa. Innymi słowy: ustawodawca uznał, że w obrocie finansowym samo przedłożenie fałszywych czy nierzetelnych dokumentów lub oświadczeń jest już na tyle niebezpieczne, że zasługuje na reakcję karną, zanim dojdzie do klasycznego skutku majątkowego.

To właśnie dlatego art. 297 k.k. jest tak ważny dla spraw związanych z kredytami, pożyczkami, dotacjami i finansowaniem działalności.

Czy oszustwo kredytowe zawsze kończy się „zwykłym” oszustwem?

Nie. I to trzeba powiedzieć bardzo wyraźnie.

Może być tak, że sprawca zrealizuje wyłącznie art. 297 § 1 k.k., bo przedłożył nierzetelne dokumenty lub oświadczenia, ale nie doszło do wypłaty środków ani nie wystąpił skutek majątkowy. W takim układzie klasyczne oszustwo z art. 286 może w ogóle nie wejść w grę. Może też być jednak tak, że sprawca idzie dalej: przedkłada nierzetelny materiał, uzyskuje kredyt lub inne świadczenie, a po stronie instytucji dochodzi do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. W takich sytuacjach komentarz dopuszcza rzeczywisty zbieg art. 297 § 1 i art. 286 § 1.

To bardzo ważne praktycznie, bo pozwala zrozumieć, że art. 297 nie „zastępuje” automatycznie art. 286, ale może działać samodzielnie albo razem z nim.

Jaki zamiar musi mieć sprawca?

Art. 297 § 1 k.k. jest przestępstwem umyślnym i kierunkowym. Komentarz wyraźnie wskazuje, że sprawca musi działać w celu uzyskania jednej z wymienionych form finansowania lub innego świadczenia. To wyklucza możliwość popełnienia tego czynu z zamiarem ewentualnym. W dodatku przepis obejmuje działanie zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego.

To kolejna różnica praktyczna: sprawca nie musi działać wyłącznie na własną rzecz. Wystarczy, że chce uzyskać świadczenie dla innego podmiotu.

Jakie sankcje grożą za art. 297 § 1 k.k.?

Aktualnie przestępstwo z art. 297 § 1 k.k. jest zagrożone karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Komentarz wskazuje także, że jeżeli sprawca działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej albo ją osiągnął, sąd może wymierzyć również grzywnę obok kary pozbawienia wolności, a na podstawie art. 309 k.k. może ona sięgnąć do 3000 stawek dziennych. Możliwe są też inne rozwiązania, takie jak obowiązek naprawienia szkody, warunkowe umorzenie czy — w pewnych układach — zastosowanie instrumentów łagodzących.

Dlaczego ten temat ma znaczenie dla przedsiębiorców?

W praktyce przedsiębiorcy z Tarnowa i Krakowa często kojarzą odpowiedzialność karną głównie z klasycznym oszustwem albo z sytuacją, w której ktoś „faktycznie dostał pieniądze”. Art. 297 k.k. pokazuje, że to za mało. W pewnych sytuacjach już samo przedstawienie nierzetelnego materiału w procesie ubiegania się o finansowanie może uruchamiać odpowiedzialność karną.

To ma znaczenie nie tylko dla osób ubiegających się o kredyt lub dotację, ale też dla członków zarządu, osób przygotowujących dokumentację i wszystkich, którzy podpisują lub przedkładają pisemne oświadczenia w imieniu firmy.

Wnioski praktyczne

Najważniejsza rzecz, którą warto zapamiętać, jest prosta: oszustwo kredytowe z art. 297 k.k. nie jest tym samym co klasyczne oszustwo z art. 286 k.k.. Różni się przede wszystkim tym, że:

• jest przestępstwem formalnym,
• nie wymaga szkody,
• nie wymaga uzyskania świadczenia,
• działa już na etapie przedkładania fałszywego lub nierzetelnego materiału,
• i może, ale nie musi, łączyć się później z klasycznym oszustwem.

To właśnie dlatego sprawy z art. 297 k.k. wymagają innej analizy niż klasyczne sprawy o oszustwo.

Podsumowanie

Art. 297 k.k. to przepis, który chroni rzetelność obrotu finansowego i penalizuje już samo posługiwanie się określonymi fałszywymi lub nierzetelnymi materiałami w celu uzyskania finansowania albo innego świadczenia objętego przepisem. Nie trzeba tu ani szkody, ani uzyskania kredytu, ani klasycznego niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Właśnie dlatego oszustwo kredytowe trzeba analizować osobno, a nie jako prostą odmianę zwykłego oszustwa.