Kiedy oszustwo jest dokonane? Usiłowanie, pomocnictwo i działania po fakcie

W sprawach o oszustwo bardzo często najważniejsze nie jest samo pytanie, czy doszło do wprowadzenia w błąd. Równie ważne bywa ustalenie, kiedy przestępstwo zostało dokonane, czy mamy jeszcze usiłowanie, czy już pełne oszustwo, oraz czy osoba, która pojawiła się później, mogła być pomocnikiem. W praktyce spraw karnych w Tarnowie i Krakowie ten problem pojawia się zwłaszcza przy oszustwach internetowych, metodzie „na wnuczka”, „na policjanta”, „na córkę”, przy odbierakach, przewozie pieniędzy i użyczaniu rachunków bankowych.

Dlaczego moment dokonania oszustwa jest tak ważny?

Moment dokonania oszustwa decyduje o bardzo wielu rzeczach. Po pierwsze, pozwala odróżnić dokonanie od usiłowania. Po drugie, ma znaczenie dla kwalifikacji osób pobocznych: współsprawców, pomocników, paserów albo osób podejrzanych o pranie pieniędzy. Po trzecie, wpływa na zakres odpowiedzialności za szkodę i możliwe środki kompensacyjne.

Nie można więc poprzestać na ogólnym stwierdzeniu: „ktoś brał udział w oszustwie”. Trzeba ustalić, kiedy pokrzywdzony rozporządził mieniem i co dokładnie zrobiła dana osoba przed tym momentem, w jego trakcie albo dopiero po nim.

To szczególnie ważne w sprawach wieloosobowych. Kto inny może prowadzić rozmowę z pokrzywdzonym, kto inny odbierać pieniądze, kto inny przewozić paczkę, a jeszcze ktoś inny wypłacać środki z rachunku bankowego. Każda z tych ról wymaga odrębnej analizy.

Kiedy oszustwo z art. 286 k.k. jest dokonane?

Oszustwo jest dokonane wtedy, gdy sprawca — działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej — doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia w błąd, wyzyskania błędu albo wyzyskania niezdolności do należytego pojmowania działania. Taka jest konstrukcja art. 286 § 1 k.k.

W praktyce momentem dokonania może być np.:

• przekazanie gotówki
• wykonanie przelewu
• wydanie towaru
• podpisanie niekorzystnej umowy
• zwolnienie z długu
• rezygnacja z dochodzenia roszczenia
• zadysponowanie mieniem przez sąd, bank, spółkę lub inny podmiot.

Sąd Najwyższy w sprawie II KK 326/21 wskazał, że rozporządzenie mieniem w art. 286 k.k. należy rozumieć autonomicznie i szeroko, jako odnoszące się do całokształtu sytuacji majątkowej pokrzywdzonego. W tej samej sprawie SN zaakceptował możliwość oceny jako oszustwa działań zmierzających do doprowadzenia pokrzywdzonego do wyzbycia się roszczenia i niedochodzenia zwrotu pożyczki.

Czy musi powstać szkoda?

Nie zawsze. To jest bardzo ważne, bo w praktyce często myli się „niekorzystne rozporządzenie mieniem” ze szkodą w sensie księgowym albo cywilnym.

Sąd Najwyższy w sprawie I KZP 3/16 podkreślał, że rozporządzenie mieniem w art. 286 k.k. ma znaczenie autonomiczne, obejmuje czynności prowadzące do zmiany stanu majątkowego, a powstanie szkody nie jest warunkiem koniecznym uznania rozporządzenia za niekorzystne. Niekorzystność polega na pogorszeniu sytuacji majątkowej osoby rozporządzającej albo innej osoby pokrzywdzonej.

W praktyce oznacza to, że oszustwo może być dokonane także wtedy, gdy pokrzywdzony nie utracił jeszcze definitywnie całej wartości majątku, ale jego sytuacja majątkowa została realnie pogorszona, np. przyjął większe ryzyko, wyzbył się roszczenia albo został wprowadzony w niekorzystny stan prawny.

Kiedy mamy usiłowanie oszustwa?

Usiłowanie pojawia się wtedy, gdy sprawca bezpośrednio zmierza do dokonania oszustwa, ale nie dochodzi do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Podstawą jest art. 13 § 1 k.k., zgodnie z którym odpowiada za usiłowanie ten, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, ale dokonanie nie następuje. Kara za usiłowanie jest co do zasady wymierzana w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa.

Przykłady usiłowania:

• pokrzywdzony rozpoznaje oszustwo i nie przekazuje pieniędzy
• bank blokuje przelew
• ubezpieczyciel odmawia wypłaty po fałszywym zgłoszeniu
• kontrahent nie wydaje towaru, bo weryfikuje dokumenty
• sąd nie wydaje orzeczenia zgodnego z oszukańczym żądaniem
• pokrzywdzony nie rezygnuje z dochodzenia roszczenia mimo fałszywych zapewnień.

W sprawie II KK 326/21 SN opisywał sytuację, w której oskarżony miał zmierzać do doprowadzenia pokrzywdzonego do wyzbycia się roszczenia, ale zamierzonego skutku nie osiągnął, ponieważ pokrzywdzony nie zrezygnował z dochodzenia roszczenia. Taki układ był oceniany jako usiłowanie oszustwa.

Gdzie kończy się przygotowanie, a zaczyna usiłowanie?

To trudna granica. Samo przygotowanie planu, zebranie danych, zorganizowanie telefonu, konta bankowego albo osoby do odbioru pieniędzy nie zawsze będzie jeszcze usiłowaniem oszustwa. Usiłowanie wymaga, aby zachowanie bezpośrednio zmierzało do dokonania.

W praktyce im bliżej zachowanie jest skierowane do pokrzywdzonego i im bardziej realnie uruchamia proces rozporządzenia mieniem, tym łatwiej mówić o usiłowaniu. Inaczej ocenia się samo przygotowanie fałszywych dokumentów, a inaczej ich użycie wobec osoby, która ma podjąć decyzję majątkową.

W sprawie II KK 326/21 SN zwracał uwagę, że przy ocenie należy rozważyć, czy konkretne zachowanie zmierzało bezpośrednio do dokonania, czy było jeszcze niekaralnym przygotowaniem, bądź odrębnym przestępstwem, np. dotyczącym dokumentu.

Pomocnictwo do oszustwa – na czym polega?

Pomocnictwo opisuje art. 18 § 3 k.k. Pomaga ten, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie. Przepis przykładowo wskazuje dostarczenie narzędzia, środka przewozu, udzielenie rady lub informacji. Odpowiedzialność pomocnika jest odrębna od odpowiedzialności sprawcy, ale kara zasadniczo mieści się w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo; art. 19 § 2 k.k. pozwala jednak na nadzwyczajne złagodzenie kary wobec pomocnika.

Przy oszustwie pomocnictwem może być np.:

• dostarczenie danych ofiary
• udostępnienie rachunku bankowego przed dokonaniem oszustwa
• przewiezienie sprawcy na miejsce odbioru pieniędzy
• przekazanie fałszywych dokumentów
• zapewnienie telefonu, lokalu, pojazdu albo narzędzi
• udzielenie instrukcji, jak wprowadzić pokrzywdzonego w błąd.

Ale kluczowe jest to, że pomocnictwo musi realnie ułatwiać popełnienie oszustwa.

Czy można pomagać w oszustwie już dokonanym?

Co do zasady — nie.

To jest główny punkt tego wpisu. Jeżeli oszustwo zostało już dokonane, bo pokrzywdzony już rozporządził mieniem, późniejsze zachowanie innej osoby nie może co do zasady ułatwiać dokonania tego oszustwa. Ono może pomagać sprawcom ukryć pieniądze, przekazać łup, zatrzeć ślady albo skorzystać z uzyskanych środków, ale nie ułatwia już samego doprowadzenia pokrzywdzonego do rozporządzenia mieniem.

Bardzo dobrze pokazuje to aktualna sprawa RPO zakończona uchyleniem wyroku przez SN 1 lipca 2025 r. Chodziło o taksówkarza skazanego za pomocnictwo do oszustw metodą „na córkę”. RPO wskazywał, że jego działania miały miejsce już po niekorzystnym rozporządzeniu mieniem przez pokrzywdzonych, a więc po dokonaniu przestępstwa. W takiej sytuacji działania te nie powinny być kwalifikowane jako pomocnictwo do oszustwa, lecz ewentualnie jako inne przestępstwo, np. paserstwo.

Działania po fakcie: paserstwo albo pranie pieniędzy

Jeżeli dana osoba pojawia się dopiero po dokonaniu oszustwa, trzeba rozważyć inne kwalifikacje. Najczęściej w grę mogą wchodzić:

• paserstwo umyślne z art. 291 k.k.
• paserstwo nieumyślne z art. 292 k.k.
• pranie pieniędzy z art. 299 k.k.
• ewentualnie inne przepisy zależnie od konkretnej roli, dokumentów i przepływu środków.

RPO w opisanej sprawie wyraźnie wskazywał, że pomoc po zakończeniu przestępstwa nie może być kwalifikowana jako pomocnictwo, a może stanowić podstawę odpowiedzialności za inne czyny, w szczególności z art. 291 albo 292 k.k. SN, uchylając wyrok w zaskarżonej części, nakazał ponownie rozważyć różnicę między pomocnictwem do oszustwa a paserstwem.

To rozróżnienie ma ogromne znaczenie praktyczne. Inny jest opis czynu, inny ciężar dowodzenia, inny zakres szkody, a często także inna strategia obrony.

Odbierak, kurier, taksówkarz, osoba od konta bankowego

Współczesne oszustwa często działają zespołowo. Jedna osoba kontaktuje się z pokrzywdzonym, druga odbiera pieniądze, trzecia przewozi paczkę, czwarta wypłaca środki z bankomatu, piąta udostępnia rachunek bankowy.

Nie każdą z tych osób można automatycznie potraktować jako współsprawcę albo pomocnika do oszustwa. Trzeba sprawdzić:

• kiedy dana osoba weszła do sprawy
• czy było to przed rozporządzeniem mieniem, w trakcie, czy po nim
• co wiedziała o mechanizmie oszustwa
• czy miała kontakt z pokrzywdzonym
• czy jej zachowanie wpływało na decyzję pokrzywdzonego
• czy ułatwiało dokonanie oszustwa, czy tylko późniejsze przekazanie środków.

W sprawie RPO istotne było właśnie to, że przypisana rola miała charakter wtórny wobec oszustwa, a działania nastąpiły już po rozporządzeniu mieniem przez pokrzywdzonych.

Czy osoba odbierająca pieniądze zawsze działa już „po fakcie”?

Nie zawsze. To trzeba oceniać ostrożnie.

Jeżeli pokrzywdzony przekazuje pieniądze bezpośrednio odbierakowi, a wydanie pieniędzy następuje właśnie w tym momencie, odbierak może być elementem samego mechanizmu doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Wtedy jego udział może być oceniany jako współsprawstwo albo pomocnictwo, zależnie od wiedzy, zamiaru i roli.

Inaczej jest, gdy osoba przejmuje już pieniądze od innego sprawcy, po tym jak pokrzywdzony wcześniej przekazał środki i oszustwo zostało dokonane. Wtedy trzeba bardzo ostrożnie podchodzić do kwalifikacji z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.

Dlatego w tego typu sprawach sama funkcja „przewoził”, „odebrał”, „wypłacił” albo „przekazał” nie wystarcza. Konieczne jest ustalenie chronologii.

Co z oszustwem sądowym i egzekucją?

Problem momentu dokonania pojawia się też przy oszustwie sądowym albo egzekucyjnym. Sąd Najwyższy w sprawie V KK 318/17 wskazywał, że rozporządzenie mieniem jako skutek oszustwa może nastąpić tylko raz. Jeżeli nastąpiło już w dacie wydania orzeczenia sądowego, późniejsze czynności komornika mogą być jedynie egzekwowaniem należności wynikającej z tego rozporządzenia.

To ważne dla prawidłowego określenia momentu dokonania czynu. W jednych sprawach rozporządzeniem będzie dopiero faktyczne wydanie pieniędzy. W innych — już orzeczenie, decyzja albo czynność prawna, która zmienia sytuację majątkową pokrzywdzonego.

Perspektywa pokrzywdzonego

Z perspektywy pokrzywdzonego najważniejsze jest opisanie całego mechanizmu w czasie. Dobre zawiadomienie o oszustwie powinno wskazywać:

• kiedy doszło do wprowadzenia w błąd
• kto kontaktował się z pokrzywdzonym
• kiedy podjęto decyzję majątkową
• kiedy przekazano pieniądze, towar albo dokumenty
• kto pojawił się przed przekazaniem mienia
• kto działał dopiero po przekazaniu
• jakie dowody pokazują świadomość i rolę poszczególnych osób.

To pozwala uniknąć chaosu w kwalifikacji i ułatwia organom ścigania odróżnienie sprawcy, pomocnika, pasera i osoby przypadkowej.

Perspektywa obrony

Z perspektywy obrony najważniejsze jest sprawdzenie, czy oskarżony rzeczywiście uczestniczył w oszustwie przed jego dokonaniem albo w trakcie jego dokonywania. Jeżeli jego rola pojawiła się dopiero po rozporządzeniu mieniem, to może być bardzo mocny argument przeciwko kwalifikacji jako pomocnictwa do oszustwa.

Obrona powinna badać:

• dokładną godzinę rozmowy z pokrzywdzonym
• moment przekazania pieniędzy
• moment przelewu
• moment wydania towaru
• logowania do rachunku bankowego
• wiadomości i połączenia między uczestnikami
• to, czy oskarżony wiedział, że środki pochodzą z oszustwa
• i czy jego zachowanie mogło jeszcze wpłynąć na decyzję pokrzywdzonego.

W wielu sprawach nie chodzi o to, aby twierdzić, że nic się nie stało. Chodzi o prawidłowe określenie roli i kwalifikacji prawnej.

Wnioski praktyczne dla spraw w Tarnowie i Krakowie

W sprawach o oszustwo prowadzonych w Tarnowie i Krakowie problem momentu dokonania pojawia się szczególnie często przy oszustwach internetowych, fałszywych inwestycjach, metodach „na wnuczka”, „na policjanta”, „na córkę”, a także przy sprawach gospodarczych z wieloma uczestnikami.

Najważniejsze pytania są zawsze podobne:

• kiedy pokrzywdzony rozporządził mieniem?
• czy doszło już do dokonania oszustwa?
• czy dana osoba działała przed tym momentem, w jego trakcie, czy po nim?
• czy jej zachowanie ułatwiło dokonanie oszustwa?
• czy mamy pomocnictwo, współsprawstwo, paserstwo, pranie pieniędzy, czy brak odpowiedzialności?
• czy opis czynu odpowiada rzeczywistej roli tej osoby?

To rozróżnienie może decydować nie tylko o kwalifikacji prawnej, ale również o wysokości kary, obowiązku naprawienia szkody i całej strategii procesowej.

Podsumowanie

Oszustwo jest dokonane z chwilą niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Jeżeli do takiego rozporządzenia nie doszło, mimo bezpośredniego zmierzania do celu, możemy mówić o usiłowaniu. Jeżeli natomiast dana osoba pojawia się dopiero po dokonaniu oszustwa, jej zachowanie co do zasady nie powinno być automatycznie kwalifikowane jako pomocnictwo do oszustwa.

W takich przypadkach trzeba rozważyć inne kwalifikacje, zwłaszcza paserstwo albo pranie pieniędzy, ale dopiero po dokładnym ustaleniu chronologii, świadomości i rzeczywistej roli danej osoby. To właśnie ta analiza często oddziela sprawcę oszustwa od pomocnika, pasera albo osoby, której nie można przypisać odpowiedzialności za art. 286 k.k.

Potrzebujesz oceny sprawy?

Jeżeli sprawa dotyczy oszustwa wieloosobowego, odbieraka, przewozu pieniędzy, użyczenia konta bankowego albo działania po przekazaniu środków przez pokrzywdzonego, kluczowe jest dokładne ustalenie chronologii. W takich sprawach różnica między pomocnictwem do oszustwa, paserstwem i praniem pieniędzy może przesądzać o całej odpowiedzialności karnej.